Xét về lịch sử, cờ vua phải được xếp vào loại trò chơi chiến tranh. Hai người chơi chỉ huy cuộc xung đột giữa hai đội quân có sức mạnh ngang nhau trên một chiến trường giới hạn, không mang lại lợi thế địa hình cho bên nào. Người chơi không có sự trợ giúp nào khác ngoài năng lực lý trí của chính mình, và chiến thắng thường thuộc về người có trí tưởng tượng chiến lược phong phú hơn, chỉ đạo quân cờ khéo léo hơn, và khả năng dự đoán tình thế phát triển tốt hơn.

Ngày nay, cờ vua như ta biết được chơi bởi tất cả các dân tộc phương Tây và ở mọi miền đất mà văn minh hay thuộc địa phương Tây vươn tới. Trò chơi này có một nền văn hóa mà về nội dung có lẽ vượt quá tất cả các trò chơi khác cộng lại. Các thành ngữ và thuật ngữ chuyên môn của nó đã đi vào ngôn ngữ đời sống hằng ngày. Các nguyên tắc và khả năng của trò chơi đã được nghiên cứu suốt bốn thế kỷ, và người nghiên cứu nghiêm túc về cờ vua ngày nay được thừa hưởng một di sản phong phú của trí tuệ và kinh nghiệm đã được ghi chép lại. Trình độ kỳ nghệ đã đạt đến một chuẩn mực cao, và đã đúng khi giành được danh tiếng là khó. Danh tiếng này thường được mở rộng cho cả bản thân trò chơi, khiến nhiều người e ngại không học nó. Hơn nữa, văn minh phương Tây đã sản sinh ra nhiều trò chơi khác, và đầy ắp những mối quan tâm khác cho giờ phút nhàn rỗi, cho nên ngày nay cờ vua chỉ có thể được coi là trò chơi của thiểu số thế giới phương Tây. Vào thời Trung Cổ, cờ vua được chơi phổ biến rộng rãi hơn nhiều, và địa vị hàng đầu trong số các trò chơi trong nhà mà nó còn giữ đến nay đã bắt nguồn từ thời kỳ đó.

Nguồn gốc của cờ vua châu Âu có thể dễ dàng được xác định. Một số thuật ngữ cờ vua thời Trung Cổ ở châu Âu có thể lần theo qua tiếng Ả Rập đến tiếng Ba Tư Trung Đại. Chẳng hạn:

• Eur. ferz = Ar. firz, firzan = Per. farzin.
• Eur. alfil = Ar. (al)fil = Per. pil.
• Eur. roc = Ar. rukk(h) = Per. rukh.
• Eur. scac, check! = Ar. shah = Per. shah.
• Eur. mat, mate! = Ar. mat = Per. mat.

Tên gọi của trò chơi trong hầu hết các ngôn ngữ châu Âu, chẳng hạn tiếng Anh chess, tiếng Pháp échecs, tiếng Ý scacchi, có thể truy ngược lại, qua dạng số nhiều Latinh scaci (scachi, scacci, nghĩa là các quân cờ), đến tên gọi của Vua trong cờ Ả Rập và Ba Tư: shah.

Tên các quân cờ khác – Vua và Tốt (L. pedo, nghĩa là lính bộ binh), phổ biến khắp nơi; Ngựa, ở Nam Âu – đều tái hiện ý nghĩa của tên gọi quân cờ tương ứng trong trò chơi Ả Rập và Ba Tư.

Tên gọi của trò chơi cờ vua trong tiếng Tây Ban Nha (Castilia) hiện đại (ajedrez) và tiếng Bồ Đào Nha (xadrez) không chỉ xác nhận chứng cứ này, mà còn bổ sung thêm khi đẩy phả hệ lùi xa thêm một bước. Vì trong tiếng Castilia cổ, ta có acedrex, và từ này đơn giản là ash-shatranj (cờ shatranj) của tiếng Ả Rập được “Âu hóa”. Shatranj lại chỉ là dạng Ả Rập hóa của chatrang trong tiếng Ba Tư Trung Đại, và từ Ba Tư này lại là một sự thích ứng của từ chaturanga trong tiếng Phạn. Tất cả những từ này trong ngôn ngữ tương ứng đều là tên gọi thông thường của trò chơi cờ vua.

Tên các quân cờ trong tiếng Ba Tư và tiếng Phạn mang ý nghĩa tương đồng. Trong mỗi trò chơi đều có một Vua, một Quân Cố Vấn, hai Voi, hai Ngựa, hai Xe, và tám Lính bộ binh.

Chứng cứ ngôn ngữ học này được củng cố phần nào bởi chứng cứ văn bản. Những tác phẩm sớm nhất có nhắc đến cờ vua có niên đại khoảng đầu thế kỷ thứ 7 sau Công nguyên, và gắn với vùng Tây Bắc Ấn Độ, Ba Tư, và Hồi giáo. Khó có thể xác định ngày tháng chính xác, nhưng đoạn nhắc đến cờ vua sớm nhất trong số một loạt các tư liệu gần như cùng thời thường được cho là xuất hiện trong một tiểu thuyết bằng tiếng Ba Tư Trung Đại – Kārnāmāk – được gán (dù còn dè dặt) cho thời trị vì của Khusraw II Parwīz, vua nhà Sasan của Ba Tư, 590–628 sau Công nguyên. Các tư liệu khác thuộc về vùng Tây Bắc Ấn Độ.

Điều thú vị là truyền thống Ba Tư và Ả Rập thời kỳ đầu đều nhất trí quy nguồn gốc của trò chơi cờ vua cho Ấn Độ. Tất nhiên chi tiết khác nhau trong các tác phẩm khác nhau, và các tên gọi trong truyền thuyết rõ ràng là mang tính ngụy tạo.

(Chú thích: Việc gấp đôi phụ âm cuối trong tiếng Ả Rập là do các nhà ngữ pháp thực hiện, nhằm tạo gốc ba phụ âm cần thiết từ từ gốc hai phụ âm của Ba Tư, và nhờ đó mang cho nó một hình thức Ả Rập. Trong phần sau tôi sẽ chỉ viết đơn giản là rukh cho cả dạng Ba Tư và Ả Rập, trừ khi có lý do đặc biệt để nhấn mạnh hình thức Ả Rập nghiêm ngặt.)

Cờ vua thường được gắn liền với hệ thống chữ số thập phân như một phát minh của Ấn Độ, và việc nó được du nhập vào Ba Tư luôn được liên hệ với việc du nhập cuốn sách Kalīla wa Dimna (Ngụ ngôn của Pilpay) trong triều đại của quân chủ nhà Sasan, Khusraw I Nūshīrwān (531–578 sau Công nguyên). Các học giả châu Âu về tiếng Phạn và tiếng Ba Tư nhìn chung chấp nhận niên đại truyền thống của việc cuốn sách này được đưa vào là đã được xác lập. Cái gọi là chữ số Ả Rập vốn được biết rõ là thực ra có nguồn gốc Ấn Độ.

Cuối cùng, một sự so sánh về cách sắp xếp và phương thức chơi trong cờ vua châu Âu từ thế kỷ XI đến XIII với trò chơi cờ Ấn Độ, cả theo hiện trạng ngày nay lẫn theo các ghi chép xưa, đều dẫn đến cùng một kết luận. Trong cả hai trò chơi, các quân cờ chính được đặt ở hai hàng đối diện trên bàn cờ 8×8 ô, và hàng Tốt được xếp ở ngay phía trước hàng quân chính. Các ô ở bốn góc (a1, a8, h1, h8) đều được đặt Xe, với cách đi giống hệt nhau trong hầu hết các trò chơi; các ô ngay bên cạnh (b1, b8, g1, g8) đặt Ngựa, với cách đi của Mã như ta biết; các ô thứ ba tính từ góc (c1, c8, f1, f8) đặt Tượng; và hai ô trung tâm (e1, e8, d1, d8) đặt Vua và Cố vấn (tương ứng với Hậu), với cách đi trong một thời gian dài là giống hệt nhau ở Ấn Độ, Ba Tư, Hồi giáo và châu Âu. Nước đi của Tốt, vốn được xếp ở hàng 2 và hàng 7, cũng trong một thời gian dài hoàn toàn giống nhau trong cờ vua của tất cả các nước này.

Do đó, ta phải kết luận rằng cờ vua châu Âu là hậu duệ trực tiếp của một trò chơi Ấn Độ đã được chơi vào thế kỷ VII, với cách sắp xếp và phương thức cơ bản giống hệt với cờ vua châu Âu năm thế kỷ sau, trò chơi này trước hết được tiếp nhận bởi người Ba Tư, sau đó được Ba Tư truyền cho thế giới Hồi giáo, và cuối cùng được châu Âu Kitô giáo vay mượn từ Hồi giáo.

Các trò chơi có tính chất tương tự tồn tại đến nay ở nhiều vùng khác của châu Á ngoài Ấn Độ. Trò sittuyin của Miến Điện, makruk của Xiêm, chhœu trăng của An Nam, chator của Mã Lai, chawlaraki của Tây Tạng, shatara của Mông Cổ, siang-chi của Trung Hoa, tjyang keui của Triều Tiên, và shōgi của Nhật Bản đều là các trò chơi chiến tranh, biểu lộ sự đa dạng quân cờ phong phú – đặc điểm nổi bật nhất của cờ vua.

Tất nhiên, có ít bằng chứng trực tiếp hơn nhiều về nguồn gốc của những trò chơi này so với cờ vua châu Âu, nhưng không thể nghi ngờ rằng tất cả chúng đều bắt nguồn từ cùng một trò chơi Ấn Độ nguyên thủy. Các tên gọi sittuyin (Miến Điện), chhœu trăng (An Nam), và chandaraki (Tây Tạng) chắc chắn, còn chator (Mã Lai) và shatara (Mông Cổ) có lẽ, đều là các biến thể của tiếng Phạn chaturanga.