Cờ vua là cả thế giới của tôi. Thế giới cờ vua là nơi tôi sống trọn cuộc đời mình và trong đó tôi thể hiện bản thân.
— Mikhail Tal
Cờ vua trong văn học và điện ảnh
Thật khó tìm thấy một nghịch lý nào lớn hơn trong dư luận công chúng ngoài sự đối lập giữa hình ảnh cao quý của cờ vua và hình ảnh khuôn mẫu thường gắn liền với người chơi cờ. Bản thân trò chơi này từ lâu đã trở thành biểu tượng của trí tuệ, của sự khổ luyện tinh thần. Stefan Zweig từng viết rằng, cờ vua là trò chơi “chịu đựng thử thách của thời gian tốt hơn mọi sáng tạo khác của loài người. Đây là trò chơi duy nhất thuộc về mọi dân tộc, mọi thời đại; và không ai biết tên vị thần nào đã mang nó xuống trần gian để xua đi sự nhàm chán, đánh thức trí óc và nâng đỡ tâm hồn”.
Trong văn học, hình tượng người chơi cờ thường bị khắc họa như những kẻ trầm mặc, sống khép kín, bị ám ảnh đến mức cô độc, thậm chí mang dáng dấp của chứng tự kỷ. Vladimir Nabokov, một tay chơi cờ nghiệp dư say mê, đã dựng nên một nhân vật như vậy trong tiểu thuyết Phòng thủ Luzhin (1930). Nhân vật chính là một đại kiện tướng vụng về, xa lạ với xã hội, gần như một kẻ bị ruồng bỏ nếu không tính đến thiên tài cờ vua của ông. Bộ phim chuyển thể năm 2000 đã làm mềm đi phần nào hình tượng này, tạo nên sắc thái nhân văn và lãng mạn hơn.
Stefan Zweig, trong kiệt tác Cờ vua (1942), cũng khai thác những nhân vật khiếm khuyết, đầy ám ảnh. Tiểu thuyết — được xuất bản sau khi ông qua đời — là một bản bình luận chính trị và tâm lý sâu sắc về bóng đen Đức Quốc xã. Trọng tâm là hai ván đấu: một bên là nhà vô địch thế giới, một bên là chàng trai thất học, xen giữa là một bác sĩ phát điên vì bị Gestapo giam cầm và buộc phải chơi cờ với chính mình. Ở đây, Zweig để lại một định nghĩa tuyệt đẹp về bản chất của cờ vua:
“Có lẽ gọi cờ vua chỉ là ‘trò chơi’ là một sự xúc phạm. Nó không phải khoa học, cũng chẳng thuần túy là nghệ thuật; đúng hơn, nó là một cái gì đó ở giữa, treo lơ lửng như quan tài của Mohammed giữa trời và đất. Nó kết hợp những điều đối nghịch nhất: vừa cổ xưa vừa vĩnh viễn tươi mới; cốt lõi mang tính cơ giới, nhưng chỉ người giàu trí tưởng tượng mới chiến thắng; gói gọn trong hình học của bàn cờ, nhưng lại vô tận trong các khả năng biến hóa. Một đứa trẻ có thể dễ dàng học luật chơi, nhưng chỉ những cá nhân đặc biệt mới trở thành kiện tướng — những người mang thiên tài độc đáo, vừa giàu trí tưởng tượng, vừa kiên trì, vừa chính xác, chẳng khác gì các nhà toán học, thi sĩ hay nhạc sĩ, chỉ khác ở cách biểu đạt và trọng tâm sáng tạo.”
Ngày nay, trong văn hóa đại chúng, những hình tượng tích cực và quyến rũ hơn gắn liền với cờ vua ngày càng xuất hiện. Ai có thể quên cảnh mở đầu trong bộ phim From Russia with Love (1963) — một tập phim James Bond — khi nhân vật phản diện Kronsteen vừa giành chiến thắng tại giải cờ quốc tế đã lập tức khởi động một âm mưu toàn cầu? Ian Fleming và đạo diễn phim đã chăm chút tái hiện ván cờ giữa Kronsteen và McAdams, vốn lấy cảm hứng từ một trận đấu có thật giữa hai kỳ thủ vĩ đại Liên Xô: Boris Spassky và David Bronstein. Trong lời thoại, cờ vua được dùng như một ẩn dụ về mưu lược chính trị: “Người Nga chơi cờ rất giỏi. Họ cũng lên kế hoạch cho các âm mưu của mình một cách xuất sắc — từng chi tiết nhỏ đều được tính toán trước.”
Không chỉ Bond, hàng chục bộ phim khác đã khai thác cờ vua như biểu tượng của trí tuệ, sự kiên nhẫn và khả năng hoạch định chiến lược. Trong Assassins (1995), Sylvester Stallone và Antonio Banderas vào vai những sát thủ vừa truy sát nhau ban ngày, vừa đấu cờ trên mạng vào ban đêm. Trong 2001: A Space Odyssey (1968), Stanley Kubrick để máy tính HAL 9000 dễ dàng đánh bại phi hành gia Frank Poole trên bàn cờ — như một lời tiên tri lạnh lùng cho số phận anh dưới tay chính cỗ máy.
