Khi mới học cờ vua, chúng ta chủ yếu quan tâm đến những bẫy đơn giản, các đòn chiến thuật và việc khai thác sai lầm của đối thủ. Đồng thời, chúng ta cũng cố gắng hết sức để không tự mắc những lỗi hiển nhiên. Nước đi mà ta chọn thường chính là nước đầu tiên xuất hiện trong đầu, và hiếm khi ta dành thời gian để tìm kiếm những lựa chọn khác.
Khi chúng ta trở nên mạnh hơn, ta tích lũy ngày càng nhiều kinh nghiệm và kiến thức, từ đó tiềm thức lựa chọn những nước đi ngày càng tốt hơn. Một số người cứ tiếp tục chơi theo cách này và sớm hay muộn cũng rơi vào trạng thái chững lại.
Điều hoàn toàn tự nhiên là một dạng lựa chọn có ý thức, một dạng quy trình để tuân theo, sẽ giúp chúng ta đưa ra những quyết định chính xác và tốt hơn.
Ngay từ khi lần đầu tiên tôi thực sự nghiêm túc với cờ vua và tham dự những giải đấu đầu tiên, tôi đã đặc biệt quan tâm tới việc quy trình đó sẽ trông như thế nào, tất nhiên là để cải thiện chính thành tích của mình. Chắc chắn nhiều kỳ thủ mạnh nhất thế giới hẳn đã ghi chép lại một phương pháp như vậy? Tôi bắt đầu tìm kiếm, tiếp thu mọi thông tin mà lúc đó tôi có thể có được, bao gồm toàn bộ các cuốn sách đã xuất bản của Alexander Kotov.
Tôi đặc biệt nhớ tới hai cuốn Think like a Grandmaster và Play like a Grandmaster, cả hai đều mang lại cho tôi những hiểu biết nhất định, và cho đến tận hôm nay vẫn chứa khá nhiều thông tin quan trọng. Tôi nhớ mình đã cố gắng áp dụng cách tính toán theo “cây tính toán biến thế” và bắt đầu đánh giá thế trận theo những yếu tố do ông mô tả.
Và quả thực tôi có tiến bộ phần nào, nhưng vẫn có điều gì đó không ổn. Tôi nhận ra rằng việc đánh giá thế trận để cố gắng “kỳ diệu” tìm ra điểm yếu của đối thủ rồi khai thác bằng một kế hoạch là chưa đủ, và trong nhiều trường hợp còn khiến tôi lãng phí quá nhiều thời gian. Tôi cũng nhận ra rằng việc tính toán biến không thực sự khả thi nếu bạn không có một cách tốt để biết nên tìm những nước đi nào, điều mà Kotov không mô tả.
Ngày nay số lượng sách cờ vua chất lượng đã nhiều hơn rất nhiều, và vì cách tổ chức quy trình lựa chọn nước đi vẫn luôn là trọng tâm trong niềm quan tâm của tôi đối với cờ vua, tôi nghĩ rằng mình đã đọc hầu hết các cuốn sách cờ vua về chủ đề này – những cuốn được xuất bản bằng ngôn ngữ mà tôi có thể tiếp cận.
Một số cuốn sách, như tác phẩm kinh điển Psychology in Chess của Nikolai Krogius, nghiên cứu về tâm lý cờ vua, nhưng cách suy nghĩ thực tế thường không được mô tả.
Những cuốn khác, như Thought and Choice in Chess của Adriaan de Groot, Inside the Chess Mind của Jacob Aagaard, The Grandmasters Mind của Amatzia Avni, và The Improving Chess Thinker của Dan Heisman, lại đưa ra những nghiên cứu thực sự về cách suy nghĩ của người chơi ở các trình độ khác nhau. Đây là những tài liệu đọc vô cùng thú vị và đặc biệt đem lại cái nhìn sâu sắc về điều thực sự phân biệt những kỳ thủ mạnh nhất với phần còn lại. Điều đáng chú ý là nhiều kỳ thủ mạnh dường như vẫn tính toán gần như theo tiềm thức, đôi khi thậm chí bỏ lỡ những nước đi lẽ ra có thể phát hiện rất dễ dàng nếu họ chỉ đơn giản chịu nhìn tìm.
Một tác giả mô tả cách tiếp cận kết luận ưa thích của mình là Jeremy Silman. Công trình của ông về các mất cân bằng, được trình bày trong How to Reassess Your Chess, là một trong những cuốn sách giàu tính sư phạm và logic nhất về chủ đề lựa chọn nước đi. Trong đó, ông cũng mô tả nhiều quy trình khác của những tác giả mà trước đó tôi chưa từng nghe tới.
Tóm lại, Silman đề xuất rằng chúng ta nên quan sát các mất cân bằng hiện có rồi triển khai những kế hoạch nhằm tăng cường các mất cân bằng của bản thân, đồng thời làm suy yếu các mất cân bằng của đối thủ. Tôi vẫn xem công trình của ông là hay nhất khi nói đến việc xử lý lĩnh vực quan trọng này của các mất cân bằng.
Một lĩnh vực mà Silman có thể đã mô tả sâu hơn là sự chuyển hóa giữa các mất cân bằng, và cách nhận diện cũng như xử lý những thời điểm then chốt khi điều đó có khả năng xảy ra nhất.
Một tác giả khác, Iossif Dorfman, đã cố gắng mô tả điều này trong tác phẩm The Critical Moment. Ông trình bày bằng rất ít lời và theo khẩu vị của tôi thì hơi quá đơn giản; tuy nhiên, quan điểm của ông là rất xác đáng và ở một mức độ nào đó bổ sung cho công trình của Silman, dù văn phong và phong cách của họ khác nhau một trời một vực.
Bổ sung thêm cho hai tác giả trên, bằng cách mô tả nghệ thuật hình thành và kiểm chứng kế hoạch từ các yếu tố thế trận, hay các mất cân bằng, là Robert Bellin và Pietro Ponzetto trong tác phẩm Test Your Positional Chess. Ba cuốn sách này, khi đặt cùng nhau, là nguồn cảm hứng chính đối với tôi trong lĩnh vực chơi thế trận và cách lựa chọn nước đi dựa trên lập luận chiến lược. Điều này không có nghĩa là không tồn tại những cuốn sách hay hơn hoặc nổi tiếng hơn về chủ đề này.
Tuy nhiên, khi nhìn lại các ván cờ của chính mình, tôi nhận ra rằng bất chấp sức chơi ngày càng tăng, gần như tất cả chúng đều được quyết định bằng chiến thuật theo cách nào đó. Công bằng mà nói, nhiều tình huống chiến thuật sẽ không nảy sinh nếu người thắng không có ưu thế thế trận, nhưng đó vẫn là một lời nhắc nhở rõ ràng rằng chiến thuật là vua. Dường như điều này cũng đúng với các đại kiện tướng và thậm chí cả các nhà vô địch thế giới, những người đôi khi một cách khó hiểu lại bỏ lỡ cả những nước đi một bước.
Một tác giả hoàn toàn và tuyệt đối tin tưởng vào thực tế này là Michael de la Maza. Trong tác phẩm Rapid Chess Improvement, ông mô tả một chương trình huấn luyện để gia tăng khả năng chiến thuật, cũng như một quy trình suy nghĩ được đơn giản hóa. Cùng tinh thần đó, Forcing Chess Moves của Charles Hertan nhấn mạnh tầm quan trọng của việc luôn tìm kiếm những nước đi mang tính cưỡng bức nhất. Rõ ràng, chiến thuật phải giữ một vai trò trung tâm trong bất kỳ quy trình lựa chọn nước đi hiệu quả nào.
Sẽ là một thiếu sót nghiêm trọng nếu tôi không nhắc tới công trình How to Choose a Chess Move của Andrew Soltis, cuốn sách mô tả vô số tín hiệu và mẹo về cách suy nghĩ, đến mức gần như đáng ngạc nhiên là ông đã không cố gắng kết nối tất cả lại thành một quy trình hoàn chỉnh. Tôi cũng muốn nhắc tới những công trình liên tục của Dan Heisman và Jonathan Rowson.
Thực sự tôi đang đứng trên vai của những tác giả và huấn luyện viên này, cùng nhiều người khác, khi tôi trình bày với bạn những phát hiện của mình. Từ họ, tôi đã chắt lọc những gì mà tôi tin là một phương thức suy nghĩ hiệu quả và logic, và hy vọng cũng đã bổ sung vào đó logic cũng như ý tưởng riêng của tôi.
Nhiệt thành chia sẻ và kiểm nghiệm các lý thuyết cũng như kết luận của mình, tôi đã sử dụng chúng dưới nhiều hình thức khác nhau trong việc huấn luyện các học viên cờ vua trẻ, và kết quả thực sự rất đáng khích lệ.
Sau nhiều năm tìm kiếm và suy ngẫm, tôi nhận ra rằng niềm hứng thú trong việc tiếp tục tinh chỉnh các phát hiện của mình đang giảm dần, điều mà đối với tôi cho thấy tôi đã gần tới điểm mà bản thân không thể bổ sung thêm được nhiều nữa. Đã đến lúc tôi chia sẻ chúng với cộng đồng cờ vua và để người chạy tiếp theo tiếp tục cầm ngọn đuốc.